Song hành với những giá trị kinh tế và đóng góp tích cực vào chuỗi tái chế tài nguyên, ngành thu mua phế liệu tại Việt Nam cũng đang đứng trước những thách thức lớn về quản lý đô thị. Việc các vựa phế liệu tự phát mọc lên tràn lan trong khu dân cư đang gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đến môi trường sống và an toàn tính mạng của người dân.

1. Ô nhiễm môi trường sống và nguy cơ độc hại kéo dài

Nhiều vựa phế liệu quy mô vừa và nhỏ hiện nay hoạt động trong tình trạng thiếu hạ tầng chuẩn chỉnh, dẫn đến hàng loạt tác động xấu tới môi trường xung quanh:

• Rò rỉ hóa chất và dầu nhớt: Phế liệu công nghiệp, vỏ máy móc, linh kiện điện tử cũ khi tập kết ngoài trời không có mái che sẽ bị nước mưa rửa trôi. Dầu nhớt, kim loại nặng và hóa chất tồn đọng thấm thẳng xuống lòng đất, gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước ngầm và đất xung quanh.

• Ô nhiễm tiếng ồn và không khí: Quá trình bốc xếp, cắt gọt kim loại, đập phá vật liệu thải diễn ra liên tục từ sáng sớm đến đêm muộn tạo ra tiếng ồn lớn. Ngoài ra, việc đốt bỏ vỏ dây điện, rác thải tạp chất để lấy kim loại còn phát tán khí độc Dioxin và bụi mịn vào không khí.

2. “Ngòi nổ” sự cố hỏa hoạn trong khu dân cư

Một trong những mối lo ngại lớn nhất từ các vựa phế liệu trong lòng đô thị là nguy cơ cháy nổ luôn rình rập:

• Tập kết vật liệu dễ cháy: Giấy carton, xốp, nhựa, vải vụn… được chất cao như núi trong những không gian chật hẹp, thiếu lối thoát hiểm.

• Nguy cơ từ linh kiện đặc thù: Việc thu gom các bình gas cũ, bình chứa áp suất, thiết bị chứa hóa chất hoặc pin lithium-ion hư hỏng nếu không được xử lý đúng kỹ thuật rất dễ gây ra các vụ nổ lớn.

• Chập điện và sơ suất lao động: Đa phần các cơ sở tự phát đều có hệ thống điện chăng mắc tạm bợ. Việc sử dụng máy hàn, máy cắt tia lửa điện ngay sát các đống phế liệu dễ cháy là nguyên nhân chính dẫn đến nhiều vụ hỏa hoạn thảm khốc thời gian qua.

3. Giải pháp chuyển đổi và hướng đi bền vững

Để giải quyết dứt điểm tình trạng này, sự phối hợp giữa chính quyền địa phương và các chủ cơ sở kinh doanh là yếu tố bắt buộc:

• Kiên quyết di dời ra xa khu dân cư: Đẩy nhanh lộ trình quy hoạch các cụm thu gom phế liệu tập trung, đưa các vựa phế liệu ra khỏi nội thành và các khu dân cư đông đúc.

• Thắt chặt kiểm tra và xử phạt: Tăng cường kiểm tra định kỳ về an toàn PCCC, giấy phép môi trường. Đình chỉ ngay lập tức các cơ sở không đáp ứng điều kiện an toàn tối thiểu.

• Số hóa và hiện đại hóa ngành phế liệu: Khuyến khích sự ra đời của các ứng dụng thu gom phế liệu công nghệ, kết nối trực tiếp người dân với các đơn vị tái chế chuẩn hóa, minh bạch hóa giá cả và quy trình xử lý.

Lời kết: Thu mua phế liệu là mắt xích không thể thiếu của nền kinh tế xanh. Tuy nhiên, đã đến lúc ngành nghề này cần được trả về đúng vị trí: vận hành chuyên nghiệp, tuân thủ nghiêm ngặt quy định bảo vệ môi trường và PCCC để đảm bảo sự phát triển an toàn, bền vững cho cộng đồng.